آداب نصیحت
آداب نصیحت موضوع: آداب و اخلاق تاریخ انتشار: 2016-03-20 | بازدید: 1356

آداب نصیحت

 

نصیحت یکی از نشانه های بارز اخوت و برادری در اسلام است؛ همچنین جزء نیکی و احسان به شمار می رود. و ایمان شخص کامل نمی شود تا زمانی که آنچه را برای خود می پسندد برای برادرش نیز بپسندد و آنچه را که برای خود نمی پسندد برای برادرش هم نپسندد و این باید هدف و مقصود نصیحت باشد.

 

جَریر بن عبدالله رضی الله عنه می فرماید: "با رسول الله صلی الله علیه وسلم، بر برپایی نماز، دادن زکات و نصیحت برای هر مسلمانی، بیعت کردم"[1].

 

همچنین تمیم الداری رضی الله عنه می فرماید که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: "دین نصیحت است. گفتیم برای چه کسی؟ فرمودند: برای الله، کتابش، رسولش، ائمه ی مسلمانان و عوام آنان"[2].

 

ابن اثیر رحمه الله می فرماید: "نصیحت تمام مسلمانان یعنی: راهنمایی و ارشاد آنان به سوی مصلحت و منافع آنان"[3].

 

برای نصیحت آدابی وجود دارد که شخص ناصح باید به آن ها توجه داشته باشد:

 

  1. انگیزه اش برای نصیحت به خاطر محبت خیر برای برادرش باشد و دوست نداشته باشد که به او بدی و شر برسد. ابن رجب رحمه الله می فرماید: "و اما نصیحت برای مسلمانان: باید آنچه را که برای خود دوست می دارد برای آنان هم دوست بدارد و آنچه را که برای خودش ناپسند می داند برای آنان هم ناپسند بداند. دلسوز آنان بوده و با کودکانشان مهربان باشد. به بزرگانشان احترام بگذارد. با ناراحتی آنان ناراحت و با خوشحالی شان خوشحال شود حتی اگر این کار به قیمت ضرر دیدن در دنیا تمام شود؛ مانند: کم کردن قیمت اجناس، از دست دادن فرصت به دست آوردن سود در تجارت و تمام چیزهای که به صورت عام باعث ضرر می شود. همچنین آنچه را که باعث اصلاح، الفت، دوام نعمت، پیروزی بر دشمنان و دور کردن آزار و اذیت می شود را دوست داشته باشد. ابوعمرو بن الصلاح می فرماید: نصیحت، کلمه ی جامعی است که شامل قیام ناصح (نصیحت کننده) برای منصوح ( کسی که نصیحت می شود) با تمام صور خیر در اراده و فعل باشد"[4].                          
  2. در آن مخلص باشد و آن را فقط به خاطر الله انجام دهد؛ نه اینکه بخواهد بر برادرش اظهار برتری کند.                                                      
  3. نصیحت باید به دور از هرگونه فریب و خیانت باشد. شیخ بن باز رحمه الله می فرماید: "نصیحت یعنی اخلاص و عدم فریب و خیانت داشتن در آن. پس مسلمان به دلیل دوستی و محبتی که نسبت به برادرش دارد او را به سوی هر چیز نافعی راهنمایی و نصیحت می کند که باید خالص بوده و به دور از هرگونه فریب و آلودگی باشد. در کلام عرب داریم که می گوید: ناصح طلایی، یعنی سالم بودن از فریب. همچنین می گویند: ناصح عسلی، یعنی: سالم بودن از فریب و آلودگی"[5].                                 
  4. با نصیحتش به دنبال طعنه زدن و سرزنش کردن نباشد.                        
  5. در نصیحت روح مودت و برادری نهفته باشد نه خشونت و محکوم کردن. الله متعال می فرماید: {با حکمت و پند نیکو به راه پروردگارت دعوت نما و با روشی که هر چه بهتر و نیکوتر، با آنها مناظره کن}[6].                                                                                  
  6. نصیحت باید با علم، آگاهی و حجت باشد. شیخ عبدالرحمن سعدی رحمه الله می فرماید: "از جمله ی حکمت ها، دعوت دادن با علم است نه با جهل و آغاز باید با آن چیزی که مهم تر و نزدیک تر به ذهن و فهم است انجام گیرد. با نرم خویی و مهربانی ، سرعت پذیرفتن بیشتر می شود؛ زیرا انتقاد باید با حکمت، صورت گیرد. اما اگر فایده ای نداشت باید از دعوت با موعظه و پند نیکو استفاده کند که به معنی امر و نهی همراه با ترغیب و ترهیب باشد. اگر شخص دعوت شده می بیند که بر حق است یا اینکه دعوتگر بر باطل است پس باید نیکوترین روش مناظره و مناقشه کند. این روش ها بهترین راه های عقلانی و نقلی برای استجابت است. همچنین استفاده از دلایلی که به آن اعتقاد دارد برای رسیدن به مقصود مؤثرتر می باشد. همچنین نباید مناظره و مناقشه به خصومت و دشنام دادن تبدیل شود که در این صورت مقصود و هدف خود را از دست می دهد و فایده ای حاصل نخواهد شد. زیرا هدف از آن راهنمایی خلق به سوی حق است نه به سوی درگیری و نزاع..."[7].                           
  7. نصیحت باید در خلوت و پنهانی صورت گیرد، نه در برابر دیگران، زیرا مصلحتش را از دست می دهد. ابن رجب رحمه الله می فرماید: "اهل سلف اگر می خواستند کسی را نصیحت کنند، آنان را پنهانی و در خلوت پند و اندرز می دادند. تا جایی که برخی از آنان گفته اند: هر کس برادرش را میان خودش و او پند دهد این نصیحت است و هر کس که در برابر دیگران او را پند دهد آن سرزنش است.

و فضیل رحمه الله می فرماید: مؤمن، ستر کرده و نصیحت می کند اما فاجر، رسوا کرده و سرزنش می کند"[8].

 

ابن حزم رحمه الله می فرماید: "زمانی نصیحت می کنی پنهانی نصیحت کن نه آشکارا، با اشاره باشد نه با رکگویی و بی پردگی؛ اما اگر آن شخص مقصود و منظورت را ندانست در این جا نیاز به صراحت است... اما اگر از این حد و حدود تجاوز کنی پس تو ظالم هستی نه ناصح"[9].

 

اما اگر شخص گمان می کند که نصیحت کردن به صورت آشکارا و در برابر مردم، مصحلت و منفعت برتری دارد در این صورت می تواند آن را آشکارا انجام دهد. مانند نصیحت کسی که در یکی از مسائل عقیدتی را به صورت نادرست به مردم توضیح داده است، در اینجا به صورت آشکارا نصیحت می شود تا مردم، فریب او را نخورند و از اشتباهش تبعیت نکنند. یا تکذیب کردن کسی که ربا را مباح می داند یا بدعت و زشتی ها را در میان مردم انتشار می دهد. پس مانند این ها نیاز به نصیحت علنی و آشکارا دارد، بلکه چنین نصیحتی واجب است زیرا مصلحت برتری در آن نهفته و باعث دفع شر می شود.

 

ابن رجب رحمه الله می فرماید: "اگر مقصودش مجرد بیان حق باشد تا مردم فریب سخنان کسی را که در گفته هایش اشتباه کرده است را نخورند، در این صورت به خاطر هدفش اجر دارد و با این نیتش وارد نصیحت برای الله، رسولش، ائمه ی مسلمین و عوام مردم شده است"[10].

 

  1. شخص ناصح باید نیکوترین عبارت ها را انتخاب کند و با نصیحت شونده مهربان باشد و سخنانش را با نرمی و رفاقت بیان کند.
  2. شخص ناصح به خاطر اذیت و آزاری که به سبب پند و نصیحتش ممکن است به او برسد باید صبر و بردباری پیشه کند.
  3. کتمان سِر مسلمان و ستر کردن وی، همچنین عدم تعرض و تعدی بر آبروی او. زیرا ناصح باید رفیق، مهربان، دوست دار خیر و مایل به ستر و پرده پوشی باشد.
  4. قبل از نصیحت کردن باید تحقیق و بررسی کند تا مطمئن شود تا برادرش را به خاطر کاری که انجام نداده متهم نکند.
  5. باید وقت مناسبی را برای نصیحت انتخاب کند. ابن مسعود رضی الله عنه می فرماید: "همانا برای این قلب ها دارای میل و استقبال هستند و همچنین دارای بی میلی و روی گردانی هستند. پس در زمان میل و استقبال به سوی آن ها بروید و در هنگام بی میلی و روی گردانی آن ها را فروگذارید"[11].                                                                  
  6. ناصح باید خودش به آنچه که مردم را به آن امر می کند عمل کند و از آنچه که مردم را از آن نهی می کند دوری نماید. الله جل وعلا بنی اسرائیل را اینگونه توبیخ می نماید: {آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید، و خودتان را فراموش می کنید، در حالی که شما کتاب – آسمانی –را می خوانید؟! آیا نمی اندیشید؟!}[12]؛ همچنین وعده ی شدید برای کسانی که مردم را به خیر و نیکی دعوت می دهند و از بدی ها نهی می کنند اما خودشان آن را انجام نمی دهند وارد شده است.

 

مترجم: ام احمد

  •  

 


[1] "بَایَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ عَلَی إِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ، وَالنُّصْحِ لِکُلِّ مُسْلِمٍ" روایت بخاری و مسلم.

[2] "عَنْ تَمِیمٍ الدَّارِیِّ رضی الله عنه أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: "(الدِّینُ النَّصِیحَةُ)، قُلْنَا لِمَنْ؟ قال: (لِلَّهِ وَلِکِتَابِهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَعَامَّتِهِمْ" روایت مسلم.

[3] "النهایة" 5/142

[4] "جامع العلوم و الحکم" ص:80

[5] "مجموع فتاوی ابن باز" 5/90

[6] {ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖوَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ} نحل:125

[7] "تفسیر السعدی" ص/452

[8] "جامع العلوم والحکم" 1/236

[9] "الاخلاق و السیر" ص:45

[10] "الفرق بین النصیحة والتعییر" ص:7

[11] "إِنَّ لِهَذِهِ الْقُلُوبِ شَهْوَةً وَإِقْبَالًا، وَإِنَّ لَهَا فَتْرَةً وَإِدْبَارًا، فَخُذُوهَا عِنْدَ شَهْوَتِهَا وَإِقْبَالِهَا، وَذَرُوهَا عِنْدَ فَتْرَتِهَا وَإِدْبَارِهَا" روایت ابن مبارک در کتاب "الزهد".

[12] {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ ۚأَفَلَا تَعْقِلُونَ} بقره:44

 

    منبع: نوار اسلام

 

نصیحت و حکمت
نظر سنجی

شما به کدام بخش سایت بیشتر مراجعه میکنید؟









      

گالری تصاویر
  • قرآن

    قرآن

  • حدیث

    حدیث

  • دعا

    دعا

Close

برای دریافت مطالب جدید سایت لطفا ایمیل خود را وارد نمایید.