اخلاق علماء
اخلاق علماء موضوع: آداب و اخلاق تاریخ انتشار: 2016-05-29 | بازدید: 476

اخلاق علماء

مطالبی را که می خواهم بیان کنم در مورد اخلاق علماست ، اخلاق و منشی که باید در آن به امام اعظم و الگویشان تاسی جویند ، و او کسی نیست جز پیامبر ما محمد صلی الله علیه و سلم ، فرستاده ی پروردگار جهانیان و رهبر و امام همه ی دعوتگران . عنوانی که برای این مطلبم انتخاب نمودم ، همانگونه که بیان شد ، اخلاق علماست . و بر کسی پوشیده نیست که علما جانشینان پیامبران هستند . چرا که پیامبران دینار و درهمی را بجا نگذاشته اند بلکه میراث آنها علم است ، و منظور از علم قرآن و سنت نبوی صلی الله علیه و سلم می باشد . وقتی از عائشه رضی الله عنها در مورد اخلاق پیامبر صلی الله علیه و سلم پرسیده شد ، فرمود : اخلاقش ، قرآن بود . این جمله ای عظیم از عائشه رضی الله عنها ما را با اخلاق پیامبر صلی الله علیه و سلم آشنا می سازد به این صورت که اخلاق آن حضرت صلی الله علیه و سلم ، در حقیقت تبعیت از قرآن و استقامت بر اوامر و نواهی آن بوده است ، همچنین تخلق به منشی که قرآن کریم آن را مدح نموده و دوری نمودن از اخلاقیاتی که مورد مذمت قرآن بوده است . این جمله ای کوتاه اما بسیار پرمعناست و شایسته است اهل علم اعم از دعوتگران و مدرسین و طلاب بدان پایبند بوده و اخلاقشان را از قرآن کریم گرفته و بر آن استقامت ورزند ، بگونه ای راهنمای طریقشان ، کتاب خدا باشد ، الله متعال می فرمایند : ((قطعاً این قرآن به [آیینی‌] که خود پایدارتر است راه می‌نماید، )) الاسراء 9 .  

 

بنابراین قرآن به استوارترین راهها هدایت می کند و آیا مومن هدفی والاتر از این می تواند داشته باشد ؟ مسلما مهمترین هدفش راهیابی به بهترین طریق است ، و این رفتاری بس عظیم است که خداوند متعال پیامبرش را بدین خاطر ستوده است ، می فرمایند : ((نون، سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند،[که‌] تو، به لطف پروردگارت، دیوانه نیستیو بی‌گمان، تو را پاداشی بی‌منت خواهد بود. و راستی که تو را خویی والاست.))القلم 1-4 .هر اهل علمی باید به این اخلاق پایبند باشد و کتاب خدا را قرائت کرده ، در آن تدبر و تعقل  نموده و بدان عمل نماید ، الله متعال می فرمایند : (([این‌] کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل کرده‌ایم تا در [باره‌] آیات آن بیندیشند، و خردمندان پند گیرند.)) ص 29 . لازم است بدانیم کسی که می خواهد به این اخلاق والا دست یابد باید به کتاب خداوند توجه نماید ، در آن تدبر نموده و با یکدیگر در موردش به مذاکره پرداخته و برای فهم بهترش از علما و کتب تفسیر کمک جوید .در حقیقت یهود و نصارا و علمای سوء این امت هم کتاب آسمانی در اختیار داشته اند اما نتیجه چه شد ؟ آنها از بدترین مردم شدند و آن هم تنها به این خاطر که با کتاب آسمانی مخالفت ورزیدند ، لذا خداوند بر آنها خشم گرفت ، لذا ما نباید به سرنوشت آنها دچار شویم ، خداوند متعال به پیامبرش صلی الله علیه و سلم می فرماید : ((بگو: «این است راه من، که من و هر کس (پیروی‌ام) کرد با بینایی به سوی خدا دعوت می‌کنیم، و منزّه است خدا، و من از مشرکان نیستم )) یوسف 108 .

 

 

 

یکی دیگر از منش هایی که یک عالم باید بدان پایبند باشد ، دعوت کردن با بصیرت همراه با عمل و بیان حق با ادله ی شرعی است ، چرا که اینان بر اساس هدایت قرآن و سنت نبوی صلی الله علیه و سلم گام بر می دارند و آیات خداوند را با قیمت ارزان نمی فروشند ، بلکه دین خداوند را ابلاغ کرده و مردم را به سوی حقی هدایت می کنند که پیامبر صلی الله علیه و سلم بدان مبعوث شده است ، و در هر حالتی بر سختیها صبر پیشه می کنند . بنابراین کسی که از روی جهالت ، امر دعوت را انجام می دهد از روش نبوی صلی الله علیه و سلم و منش علماء بدور بوده و مجرم است ، چرا که خداوند متعال جرم بدون علم سخن گفتن را از شرک هم بالاتر می داند بخاطر زیان های عظیمی که بر آن مترتب می گردد ، خداوند عزوجل در قرآن کریم می فرمایند : ((بگو: «پروردگار من فقط زشتکاریها را -چه آشکارش [باشد] و چه پنهان- و گناه و ستم ناحق را حرام گردانیده است؛ و [نیز] اینکه چیزی را شریک خدا سازید که دلیلی بر [حقّانیّت‌] آن نازل نکرده؛ و اینکه چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت دهید. )) الاعراف 33 ، لذا سخن گفتن در مورد خداوند بدون علم از منکرات و گناهان بزرگ و خطرناکی است که که تاثیر فراوان در گمراهی مردم دارد . در آیه ای دیگر از سوره ی بقره الله متعال بیان می فرمایند که سخن گفتن از او بدون علم از جمله مواردی است که شیطان بدان امر کرده و فرا می خواند ، و شایسته ی یک طالب علم نیست که در راه شیطان گام بردارد ، الله عزوجل می فرمایند : ((ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه را بخورید، و از گامهای شیطان پیروی مکنید که او دشمن آشکار شماست[او] شما را فقط به بدی و زشتی فرمان می‌دهد، و [وامی‌دارد] تا بر خدا، چیزی را که نمی‌دانید بربندید..)) البقره 168-169 .

 

برادر گرامی ، دقت کن ، که چگونه الله متعال در مورد این دشمنان لدود سخن می گوید که به بدی و فحشا و قول بدون علم فرا می خواند ، چرا که می داند خطر و فسادی عظیم در پی دارد ؛ و مطمئنا کسی که از روی جهالت و نادانی در مورد احکام خداوند سخن می راند حلال خداوند را حرام و حرام الهی را حلال می گرداند ، از حق نهی کرده و به باطل امر می نماید چرا که او نمی داند . لذا بر هر طالب علمی واجب است که به شدت از قول بدون علم برحذر بوده و به دلائل شرعی عنایت ویژه ای داشته باشد تا بتواند آگاهانه مردم را امر و نهی کند ، و در حقیقت علما با خشیت ترین مردم به نسبت خداوند متعال هستند ، الله عزوجل می فرمایند : ((از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند )) فاطر 28 .، هر مسلمان و هر عالمی ، خشیت خداوند را دارد اما در این زمینه با هم متفاوتند ، با خشیت ترین مردم ، عالم ترین  آنهاست ، کسانی که به دینشان عالمترند و منظور پزشکان ، مهندسان ، جغرافی دانان ، ریاضی دانان و..نیستند ، بلکه دانایان به دین و خداوند مد نظر است که در راس همه رسول الله صلی الله علیه و سلم قرار دارد ، چرا که پیامبران در راس و الگوی علما هستند و علما ، علم آنها را به ارث برده اند و جا پای آنها می گذارند . در حدیثی آمده است (( علما میراث بران ، پیامبرانند )) ، لذا شایسته است اهل علم اگرچه از متاخرین باشند ، راه علمای گذشته شان را پیموده ، اوامر و نواهی الهی را تعظیم کرده و حدود خداوندی را رعایت نمایند و به سوی هدایت دعوت کرده و در این زمینه از سرزنش ملامتگران نهراسند ، که در این صورت ، علمشان سودمند به حال خود و جامعه خواهد بود .

 

و این تنها با خشیت کامل از خداوند حاصل خواهد شد و علما بیشتر از همه ، خشیت الهی را دارند که راس آنها پیامبر خدا صلی الله علیه و سلم قرار دارد ، همانگونه که روایت شده است گروهی از صحابه در مورد نحوه ی عبادت رسول الله صلی الله علیه و سلم در خفا پرسیدند ، وقتی به آنها خبر داده شد ، با خود گفتند : ما کجا و رسول الله صلی الله علیه و سلم کجا ؟ ایشان گناهان گذشته و آینده اش آمرزیده شده است ، لذا یکی از آنها گفت : من همیشه نماز می خوانم و هرگز نمی خوابم ، دیگری ابراز داشت : من همشه روزه می گیرم و هرگز افطار نمی کنم ، و یکی دیگر گفت : من هرگز نمی خوابم ، یکی دیگر ابراز داشت : من هرگز گوشت نمی خورم ، و این اظهار نظرها به رسول الله صلی الله علیه و سلم خبر دادند ، آن حضرت برای مردم سخن گفت و فرمود : قسم به الله ، من بیشتر از همه ی شما ، خوف الهی را دارم ، و با تقواتریتان هستم ، اما در عین حال نماز می خوانم ، و می خوابم ، روزه می گیرم و افطار می کنم ، و با زنان ازدواج می کنم ، این سنت من است و هر کس از سنت من سرپیچی کند ، از من نیست . )) لذا رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و سلم بیان می فرمایند : که ایشان بیشترین خوف را از خداوند دارد و با تقواترین و عالم ترین آنها به دین خداوند است ، و پیامبران قبل از ایشان هم اینچنین بوده اند ، و در مراتب بعدی علما قرار دارند . یک نکته را هم نباید از یاد برد و آن اینکه مستلزم کمال خشیت این نیست که شخص معصوم از اشتباه باشد بلکه هر عالمی احتمال دارد خطا کند ، اما وقتی حق برایش مشهود گشت ، بدان باز می گردد ، همانگونه که نبی اکرم صلی الله علیه و سلم فرموده اند : هر انسانی خطاکار است ، و بهترین خطاکاران توبه کنندگان هستند  .)) لذا طالب علم باید به دنبال دلائل حق بوده و در آن نهایت سعیش را بکار برد ، و در عین حال از خداوند درخواست توفیق و یاری نماید ، و نیتی خالصة لله داشته باشد در این صورت اگرهم اشتباه کند یک اجر دارد و اگر به راه درست رهنمون گردد ، دو پاداش را ازآن خود خواهد کرد .

 

خوف از خداوند اقتضا می کند که شخص حدود الهی را رعایت کرده و در مسیر سنت نبوی صلی الله علیه و سلم گام بردارد .  و هرگاه از این امر تجاوز کرد دیگر غلو و افراط به حساب می آید . عالم در اعمال خود ، حدود خداوندی را در نظر دارد و در عین حال بدون علم سخنی را به الله نسبت نمی دهد و بر خلاف علمش عمل نمی کند ، چرا که در این صورت به مانند یهود خواهد بود . الله متعال در مورد برخی از اهل کتاب که عامل به علمشان بوده و تقوای الهی داشته اند ، سخن می گویند آنجا که فرموده اند : ((به راستی در سرگذشت آنان، برای خردمندان عبرتی است))  چرا که در تاریخ و داستان ها ، عبرت ها وجود دارد ، خداوند عزوجل می فرمایند : (([ولی همه آنان‌] یکسان نیستند. از میان اهل کتاب، گروهی درستکردارند که آیات الهی را در دل شب می‌خوانند و سر به سجده می‌نهند به خدا و روز قیامت ایمان دارند؛ و به کار پسندیده فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند؛ و در کارهای نیک شتاب می‌کنند، و آنان از شایستگانند..)) آل عمران 113-114 ، و این نمونه  ای از کارهای پسندیده ی آنهاست . و ما در زمینه ی اعمال نیک باید به آنها تاسی بجوییم ، همچنین در سوره ی آل عمران در جایی دیگر می فرمایند : ((و البته از میان اهل کتاب کسانی هستند که به خدا و بدانچه به سوی شما نازل شده و به آنچه به سوی خودشان فرود آمده ایمان دارند، در حالی که در برابر خدا خاشعند، و آیات خدا را به بهای ناچیزی نمی‌فروشند. اینانند که نزد پروردگارشان پاداش خود را خواهند داشت. آری! خدا زودشمار است.)) آل عمران 199 .

 

بنابراین اعمال نیکی که نیکان اهل کتاب بدان پایبند بوده اند عبارتند از : ایمان به خداوند ، و خشوع و خضوع در برابر او و اطاعت از فرامینش ، و در عین حال آیات خداوندی را به قیمت ارزان نمی فروشند و حق را کتمان نمی نمایند ، و در این امر با علمای گمراهشان کاملا تفاوت دارند

 

علمای آنها سیرت محمد صلی الله علیه و سلم و حقیقت های زیادی را به خاطر به دست آوردن خواسته های آنی و دنیوی کتمان می نمودند ، درست بر خلاف اهل علم و ایمان که خوف پروردگار داشته و جز حق نمی گویند و بدان تصریح کرده و آیات پروردگار را به قیمت ارزان نمی فروشند و از بزرگترین اعمالشان ابراز حق و دعوت به سوی آن و بر حذر داشتن از باطل است ، و به استمرار از عقاب خداوندی بر حذرند ، الله متعال می فرمایند : ((پس، آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، حقیقت دارد، مانند کسی است که کوردل است؟ تنها خردمندانند که عبرت می‌گیرند. )) الرعد 19 ، و در جایی دیگر می فرمایند : ((بگو: «آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟» تنها خردمندانند که پندپذیرند. )) الزمر 9 . بنابراین آیات تصریح دارد که یادآور شدن و بصیرت داشتن از خصوصیات خردمندان است ، همان ها که دارای عقولشان سالم است و بعد از آن یکی از صفات بزرگشان را بیان می دارد ، می فرمایند : ((همانان که به پیمان خدا وفادارند و عهد [او] را نمی‌شکنند.)) الرعد 20 .

 

آری ، این صفات اهل علم و ایمان است ، به عهد خداوند وفادارند و یکی از این عهود این است که حق الله را ادا کرده و قولا و عملا و عقیدتا بر دینش استوار مانند ، همچنین به پیمان ها پاینبد بوده و خشیت الهی داشته و از سوء عاقبت در هراسند ، کارهایشان خالصه لله است و از سنت نبوی پیروی می کنند و معنای شهادتین را محقق می سازند ، در کنار ایمان به اعمال نیک هم پایبندند ، نیک کردن به والدین وصله ی رحم ، از خصوصیات آنها بوده و به اندازه ای از خداوند هراس دارند که مانع از عصیانشان می شود و حقیقتا نه ادعاء ا  ، خشیت پروردگار را دارند ، بگونه ای که از نواهی دوری گزیده و به اوامر پایبندند .  در ادامه الله عزوجل صفت ششم و هفتم آنها را بیان می کند ،

 

آنجا که می فرمایند : ((و کسانی که برای طلب خشنودی پروردگارشان شکیبایی کردند و نماز برپا داشتند))الرعد 22  . بر اطاعت از خداوند و دوری گزیدن از محارم صبر پیشه می کنند ، و تنها به خاطر الله این اعمال  را انجام می دهند ، اهل علم و ایمان هم صبرشان اینگونه است ، در سختی ها و برای انجام اوامر الهی و ترک معاصی بردبار بوده و در کنار آن نماز را بر پا داشته و در مورد آن که از ستون های دین است سهل انگاری نمی کنند . سپس الله متعال صفت هشتم و نهم آنها را بیان می دارد : ((و از آنچه روزیشان دادیم، نهان و آشکارا انفاق کردند، و بدی را با نیکی می‌زدایند، ایشان راست فرجامِ خوشِ سرای باقی. )) الرعد 22 . و این بدان معناست که آنها برای بدست آوردن رضایت پروردگار به صورت آشکار و پنهان انفاق می کنند ، مقداری از صدقاتشان را مردم می بینند و مقداری از دید دیگران مخفی است و هدفشان جلب رضایت خداوند عزوجل است که اینان فرجام خوش سرای باقی را دارند و پدران و همسران و ذریه ی آنها نیز چنین پاداشی دارند . همانگونه که الله متعال می فرمایند : (([همان‌] بهشتهای عدن که آنان با پدرانشان و همسرانشان و فرزندانشان که درستکارند در آن داخل می‌شوند، )) الرعد 23 .

 

و یکی از نعمت های خداوندی بر مومنان این است که آنها سبب هدایت پدر ، مادر ، همسر و ذریه شان می گردند و آیه ی مذکوره بیانگر این است که ورود پدران و همسران به بهشت همراه با نزدیکانشان به علت نیکوکار بودنشان می باشد و تنها نسب و قرابت باعث دخولشان به بهشت نمی گردد ، بلکه چون اینان در اطاعت از خداوند استقامت ورزیده و تلاش نمودند باعث اجتماعشان در بهشت گشته است ، خداوند متعال در سوره ی سبأ می فرمایند : ((و اموال و فرزندانتان چیزی نیست که شما را به پیشگاه ما نزدیک گرداند، مگر کسانی که ایمان آورده و کار شایسته کرده باشند. پس برای آنان دو برابر آنچه انجام داده‌اند پاداش است و آنها در غرفه‌ها[ی بهشتی‌] آسوده خاطر خواهند بود. )) سبأ 37 ، و در سوره ی حجرات می فرمایند : ((ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم، و شما را ملّت ملّت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. بی‌تردید، خداوند دانای آگاه است.)) الحجرات 13 ،

 

بنابراین اهل  علم و ایمان و هدایت باید این اخلاق والا را در خود پیاده کرده و بر اساس آن گام بردارند تا سرنوشت نیکی داشته باشند ، و برای تحقق این امر باید صبر و اخلاص و صدق را فرا راه خود قرار دهند خداوند متعال در سوره ی انسان می فرمایند : ((و به [پاس‌] آنکه صبر کردند، بهشت و پرنیان پاداششان داد. )) الانسان 12 ، و در سوره ی مومنون می فرمایند : ((من [هم‌] امروز به [پاس‌] آنکه صبر کردند، بدانان پاداش دادم. آری، ایشانند که رستگارانند. )) المومنون111 ، و در سوره فرقان در وصف عباد الرحمن می فرمایند : ((و بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که روی زمین به نرمی گام برمی‌دارند؛ )) الفرقان 63 .. . لهذا باید به این امر توجه کافی داشته باشیم .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    منبع: نوار اسلام

 

نصیحت و حکمت
نظر سنجی

شما به کدام بخش سایت بیشتر مراجعه میکنید؟









      

گالری تصاویر
  • قرآن

    قرآن

  • حدیث

    حدیث

  • دعا

    دعا

Close

برای دریافت مطالب جدید سایت لطفا ایمیل خود را وارد نمایید.