عیادت مریض
عیادت مریض موضوع: آداب و اخلاق تاریخ انتشار: 2016-10-03 | بازدید: 1167

بسم الله الرحمن الرحیم

عیادت مریض

در این مقاله به طور مختصر به بیان آداب عیادت مریض و فضایل آن اشاره خواهیم کرد.

عیادت مریض یعنی ملاقات کردن مریض.

حکم عیادت مریض:

برخی از علما آن را سنت مؤکده می دانند و شیخ الاسلام ابن تیمیه آن را فرض کفایه دانسته است، چنانکه در کتاب "الاختیارات"[1] آمده است و همین قول صحیح است. از رسول الله صلی الله علیه وسلم ثابت شده که فرمودند: "پنج چیز بر مسلمان در حق برادر مسلمانش واجب است – از میان آن ها ذکر کردند: - عیادت مریض"[2]. همچنین بخاری رحمه الله بابی از باب های کتابش را اینگونه نام نهاده است: "باب وجوب عیادة المریض" و در آن این حدیث را روایت کرده است: "گرسنه را غذا دهید؛ مریض را عیادت کنید و اسیر را آزاد کنید"[3].

 

این حدیث دلیل بر وجوب است و از آن فهمیده می شود که آن فرض کفایت است مانند غذا دادن به گرسنه و آزاد کردن اسیر.

 

نووی رحمه الله گفته است که اجماع بر عدم وجوب است. حافظ ابن حجر رحمه الله می فرماید: یعنی بر هر فرد[4].

 

ابن عثیمین رحمه الله می فرماید: "درست این است که آن فرض کفایی است. پس بر مسلمانان واجب است که به عیادت بیمارانشان بروند"[5].

 

فضل عیادت مریض:

در مورد فضل عیادت مریض احادیث بسیاری وارد شده است از جمله حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم که می فرمایند: "همانا مسلمان زمانی که به عیادت برادر مسلمانش برود همچنان در بستانی از بهشت به سر می برد تا زمانی که باز می گردد"[6].

 

در جای دیگر می فرمایند: "هرکس به خاطر الله بیمار را عیادت کند یا به زیارت برادری برود، منادیی به او ندا می دهد: خوش باشی و قدم هایت خوب باشد و منزلی از بهشت برای خود قرار دادی"[7].

 

همچنین می فرمایند: "هرکس مریضی را عیادت کند همچنان در رحمت فرو می رود تا اینکه بنشیند، پس زمانی که نشست در آن غوطه ور می گردد"[8].

در حدیث دیگری آمده است که ایشان فرمودند: "هیچ مسلمانی نیست که مسلمان دیگری را صبحگاهان ملاقات کند مگر اینکه هفتاد هزار فرشته برایش دعا می کنند تا زمانی که شب فرا رسد و اگر او را شامگاهان عیادت کند هفتاد هزار فرشته تا زمانی که صبح فرا رسد برایش دعا می کنند و بستانی در بهشت دارد"[9].

 

باید بدانیم که عیادت مریض فقط مختص کسانی نمی شود که آنان را می شناسد بل این امر در حق هر کسی که می شناسد یا نمی شناسد مشروعیت دارد[10].

 

مقدار و اندازه ی بیماری که عیادت از مریض را واجب می کند:

مریضی که بیماری اش وی را از حضور در میان مردم بازداشته باشد. اما اگر مریض می تواند بیرون بیاید و در میان مردم حضور یابد پس عیادت از وی واجب نیست[11].

عیادت کردن زنان از مردان بیگانه – نامحرم – و عیادت کردن مردان از زنان بیگانه:

اگر مردی از زن نامحرم یا زنی از مرد نامحرمی عیادت کند از لحاظ شرعی مشکلی ندارد زمانی که این شروط در آن مهیا شود مانند: پوشش، در امان بودن از فتنه، عدم خلوت کردن.

 

امام بخاری رحمه الله بابی را اینگونه نامگذاری کرده است: "باب عیادت زنان از مردان، ام درداء مردی از اهل مسجد که انصاری بود را عیادت کرد"[12]. سپس حدیثی از عایشه رضی الله عنها را ذکر می کند که وی ابوبکر و بلال رضی الله عنهما را زمانی که در ابتدا وارد مدینه شدند و بیمار گشتند را عیادت نمود.

 

از انس رضی الله عنه روایت شده است که: "ابوبکر به عمر رضی الله عنهم پس از وافات رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: همراه ما برای ملاقات ام اَیْمَن بیا همان طور که رسول الله صلی الله علیه وسلم به ملاقات وی می رفتند. سپس با یکدیگر به سوی او رفتند"[13].

 

این جوزی رحمه الله گفته است: "اولاتر توجیه آن برای کسی است که از ترسی از فتنه اش نباشد مانند پیرمرد".

عیادت کردن شخص کافر:

هیچ مشکلی در عیادت کردن از مشرکان نیست زمانی که در آن مصلحتی نهفته باشد. رسول الله صلی الله علیه وسلم از نوجوانی یهودی عیادت نمودند و او را به اسلام دعوت کردند و وی به اسلام گروید[14]. همچنین رسول الله صلی الله علیه وسلم در هنگام مرگ عمویشان ابوطالب حضور یافتند و او را به اسلام دعوت دادند اما او نپذیرفت[15].

 

مصلحت ممکن در دعوت دادنش به اسلام، کم کردن شر و بدی او، یا برای برقراری دوستی با خانواده اش و... باشد[16].

آیا عیادت از مریض باید تکرار شود؟

برخی از علما گفته اند نیازی نیست که هر روز به عیادتش برود تا اینکه کار برایش دشوار نگردد. اما درست این است که این امر بستگی به حال و احوال مردم دارد. مثلا شخص مریض با برخی از افراد انس و محبت دارد و ندیدن آنان به صورت روزانه برایش سخت و دشوار است پس چنین کسانی برایشان سنت است به صورت مکرر به ملاقات مریض بروند تا زمانی که بیمار از این امر بیزار نباشد[17].

 

نباید مدت زمان طولانی ای نزد مریض نشست:

شایسته است که شخص مدت زمان طولانی ای نزد مریض باقی نماند بلکه باید ملاقاتش کوتاه مدت باشد تا به او یا خانواده اش فشار وارد نکند. زیرا مریض گاهی دچار حالت های ناگوار می شود و یا اینکه گاهی اوقات درد می کشد یا فعلی را انجام می دهد که دوست ندارد دیگران از آن آگاه شوند، پس نشستن طولانی نزد مریض باعث قرار دادن وی در تنگا می شود. مگر زمانی شخص می تواند ملاقاتش را طولانی که شخص مریض خودش دوست داشته باشد برخی از مردم مدت طولانی تری نزد او باقی بمانند که در این حالت اشکالی ندارد[18].

 

اوقات ملاقات مریض:

در مورد اختصاص دادن ملاقات مریض به وقت و زمان خاصی امری وارد نشده و برایش وقت خاصی تعیین نشده است. ابن قیم رحمه الله می فرماید: رسول الله صلی الله علیه وسلم هیچ روزی و هیچ وقتی را برای عیادت اختصاص نداده اند؛ بلکه برای امتشان آن را در شبانه روز مشروع نموده اند[19].

 

برخی از سلف، در ابتدای روز یا ابتدای شب به عیادت مریض می رفتند تا فرشتگان برایشان مدت زمان طولانی تری دعا کنند؛ زیرا در حدیثی که قبلا ذکر کردیم گفته شده بود: "هیچ مسلمانی نیست که مسلمان دیگری را صبحگاهان ملاقات کند مگر اینکه هفتاد هزار فرشته برایش دعا می کنند تا زمانی که شب فرا رسد و اگر او را شامگاهان عیادت کند هفتاد هزار فرشته تا زمانی که صبح فرا رسد برایش دعا می کنند و بستانی در بهشت دارد". اما باید حال مریض را مراعات کرد و او را در تنگنا قرار نداد. پس شایسته نیست که زائر بهترین وقت را برای خودش در نظر بگیرد حتی اگر در آن مشقت و سختی بر مریض و خانواده اش وجود داشته باشد. پس می تواند برای جلوگیری از ایجاد چنین مشکلی قبل از ملاقات با خود مریض یا خانواده اش هماهنگی کند. زیرا ملاقات های پی در پی که باعث ایجاد حرج و فشار بر مریض و خانواده اش می شود و عدم اختیار وقت مناسب برای این کار باعث زیاد شدن بیماری و وخیم شدن آن بر مریض می شود.

 

دعا کردن برای مریض:

شایسته است برای مریض با آنچه که در سنت آمده است دعا کند: "لا بأس، طهور إن شاء الله"[20] ترجمه: (باکی نیست، تطهیر کننده الله است ان شاء الله). همچنین سه بار برایش دعای شفا کند، رسول الله صلی الله علیه وسلم زمانی که به عیادت سعد بن ابی وقاص رفتند فرمودند: "اللهم اشف سعداً؛ سه بار"[21] ترجمه: (بارالها! سعد را شفا ده؛ سه بار تکرار نمودند).

همچنین ایشان صلی الله علیه وسلم با دست راستشان مریض را مسح می کردند و می فرمودند: "أَذْهِبْ الْبَاسَ رَبَّ النَّاسِ، وَاشْفِ أَنْتَ الشَّافِی، لا شِفَاءَ إِلا شِفَاؤُکَ شِفَاءً لا یُغَادِرُ سَقَمًا"[22] ترجمه: (سختی را بر طرف ساز ای پروردگار مردم! و شفا ده که تو شفا دهنده ای و شفایی جز شفایَت نیست، شفایی که بیماریی بر جای نگذارد).

 

همچنین رسول الله صلی الله علیه وسلم فرموده اند: "هرکس مریضی را عیادت کند که هنوز اجلش فرا نرسیده، پس هفت بار در نزد او بگوید: أَسْأَلُ اللهَ الْعَظِیمَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ أَنْ یَشْفِیَکَ[23]. الله تعالی او را از آن بیماری شفا می دهد"[24].

 

شایسته است که زائر در مورد حال مریض از او سؤال کند، مثلا بگوید: حالت چه طور است؟ خوب هستی؟ و مانند این ها. زیرا چنین امری از رسول الله صلی الله علیه وسلم ثابت شده است[25].

 

همچنین این فعل از ام المؤمنین عائشه رضی الله عنها همسر گرامی رسول الله صلی الله علیه وسلم نیز ثابت شده است آن زمانی که به عیادت ابوبکر و بلال رضی الله عنهما رفتند[26].

شایسته است که مریض را دلداری دهد و او را به شفا و عافیت بشارت دهد. این برگرفته از معنای حدیث: "لا بأس، طهور إن شاء الله" است و این کار باعث شاد شدن و آسوده خاطر شدن مریض می گردد[27].

 

 ترجمه شده همراه با تصرف

ام احمد

https://islamqa.info

 

 

[1] ص/85

[2] "خمس تجب للمسلم علی أخیه المسلم" روایت بخاری و در روایت مسلم آمده است: "حق المسلم علی المسلم...".

[3] أطعموا الجائع، وعودوا المریض، وفکوا العانی.

[4] فتح الباری: 10/117

[5] الشرح الممتع: 5/173؛ همراه با تصرف.

[6] "إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا عَادَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ لَمْ یَزَلْ فِی خُرْفَةِ الْجَنَّةِ حَتَّی یَرْجِعَ" روایت مسلم.

[7] "مَنْ عَادَ مَرِیضًا أَوْ زَارَ أَخًا لَهُ فِی اللَّهِ نَادَاهُ مُنَادٍ: أَنْ طِبْتَ وَطَابَ مَمْشَاکَ وَتَبَوَّأْتَ مِنْ الْجَنَّةِ مَنْزِلا" روایت ترمذی. آلبانی آن را در "صحیح الترمذی" حسن دانسته است.

[8] "مَنْ عَادَ مَرِیضًا لَمْ یَزَلْ یَخُوضُ فِی الرَّحْمَةِ حَتَّی یَجْلِسَ، فَإِذَا جَلَسَ اغْتَمَسَ فِیهَا" روایت احمد. آلبانی آن را در "السلسلة الصحیحة" صحیح دانسته است.

[9] "مَا مِنْ مُسْلِمٍ یَعُودُ مُسْلِمًا غُدْوَةً إلا صَلَّی عَلَیْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ حَتَّی یُمْسِیَ،وَإِنْ عَادَهُ عَشِیَّةً إلا صَلَّی عَلَیْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ حَتَّی یُصْبِحَ، وَکَانَ لَهُ خَرِیفٌ فِی الْجَنَّةِ" روایت ترمذی. آلبانی آن را در "صحیح الترمذی" صحیح دانسته است.

[10] قول نووی در "شرح مسلم".

[11] الشرح الممتع: 5/171

[12] "باب عیادة النساء الرجال، وعادت أم الدرداء رجلاً من أهل المسجد من الأنصار" صحیح البخاری.

[13] "عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ أَبَا بَکْرٍ قَالَ لِعُمَرَ رضی الله عنهم بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه وسلم: انْطَلِقْ بِنَا إلَی أُمِّ أَیْمَنَ نَزُورُهَا، کَمَا کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه وسلم یَزُورُهَا. وَذَهَبَا إلَیْهَا" روایت مسلم.

[14] روایت بخاری: شماره ی حدیث 1356

[15] روایت بخاری و مسلم.

[16] فتح الباری: 10/125

[17] حاشیة ابن قاسم: 3/12

[18] حاشیة ابن قیم: 3/12، الشرح الممتع: 5/174

[19] زاد المعاد: 1/497

[20] روایت بخاری.

[21] روایت بخاری 5659؛ روایت مسلم 1628

[22] روایت مسلم.

[23] ترجمه: از الله عظیم، پروردگار عرش بزرگ می خواهم که تو را شفا دهد.

[24] "مَنْ عَادَ مَرِیضًا لَمْ یَحْضُرْ أَجَلُهُ فَقَالَ عِنْدَهُ سَبْعَ مِرَارٍ: أَسْأَلُ اللَّهَ الْعَظِیمَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ أَنْ یَشْفِیَکَ إِلا عَافَاهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ الْمَرَضِ" روایت احمد و ابو داود. آلبانی آن را در "صحیح ابوداود" صحیح دانسته است.

[25] روایت ترمذی، حدیث شماره ی 983. آلبانی آن را حسن دانسته است.

[26] روایت بخاری.

[27] الشرح الممتع: 5/171-176

 

 

    منبع: نوار اسلام

 

نصیحت و حکمت
نظر سنجی

شما به کدام بخش سایت بیشتر مراجعه میکنید؟









      

گالری تصاویر
  • قرآن

    قرآن

  • حدیث

    حدیث

  • دعا

    دعا

Close

برای دریافت مطالب جدید سایت لطفا ایمیل خود را وارد نمایید.