اهمیت تفکر و محاسبه ی نَفْس
اهمیت تفکر و محاسبه ی نَفْس موضوع: آداب و اخلاق تاریخ انتشار: 2016-10-30 | بازدید: 478

بسم الله الرحمن الرحیم

اهمیت تفکر و محاسبه ی نَفْس

 

تفکر کردن در نشانه های جهان هستی و شرعی، از جمله عبادت های پسندیده و مهمی است که آیات قرآنی بندگان را به آن تشویق می کند.

 

الله جل وعلا می فرماید: {کسانی که الله را در حال ایستاده و نشسته و بر پهلوی خویش آرمیده یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین تفکر می کنند - و می گویند: - بارالها! اینها را بیهوده نیافریده ای، پاک و منزهّی تو، پس ما را از عذاب آتش – جهنم – حفظ گردان}[1].

 

و سبحانه و تعالی می فرماید: {الله کسی است که آسمان ها را بدون ستون که ببنید بر افراشت، آنگاه بر عرش مستقر گشت و خورشید و ماه را مسخر ساخت که هر کدام تا مدت معینی روان اند، امور را تدبیر می کند، نشانه ها را بیان می کند، شاید شما به لقای پروردگارتان یقین حاصل کنید (2) و او کسی است که زمین را گسترد و در آن کوه ها و نهرها قرار داد و در آن از هر نوع میوه ها دو قسم پدید آورد، شب را بر روز می پوشاند، بی گمان در این ها نشانه هایی است برای گروهی که تفکر می کنند}[2].

 

همچنین الله متعال می فرماید: {الله، کسی است که دریا را برای شما مسخر کرد تا کشتی ها به فرمان او در آن روان باشند و شما نیز از فضل او بجویید و شاید که شما سپاسگزار باشید (12) و آنچه را که در آسمان ها و آنچه را که در زمین است همگی از آن اوست که برای شما مسخّر کرد، بی گمان در این نشانه هایی است برای گروهی که تفکر می کنند}[3].

 

این ها مواردی در مورد تفکر کردن در جهان هستی مانند: آسمان ها، زمین، کوه ها و رودها بود. از دیگر انواع تفکر، اندیشیدن در نَفْس و خلقت و تکوین آن است. همان طور که الله جل شأنه می فرماید: {و در وجود خودتان، آیا نمی بینید؟}[4].

 

اما تفکر کردن در آیات شرعی؛ الله تعالی می فرماید: {کتابی است پر برکت، که آن را بر تو نازل کردیم تا در آیاتش تدبّر کنند و خردمندان پند گیرند}[5].

 

و نوع دیگر تفکر: تفکر کردن در اعمالی است که انسان انجام داده است.

الله جل وعلا بندگانش را به این نوع تفکر فرا می خواند و می فرماید: {ای کسانی که ایمان آوریده اید! تقوای الله را پیشه کنید و هرکس باید بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده است و تقوای الله را پیشه کنید، بی ‌گمان الله به آنچه انجام می دهید آگاه است}[6].

 

در مورد محاسبه ی نفس، قول مشهوری از عمر رضی الله عنه است که می فرماید: "خودتان را محاسبه کنید قبل از آنکه محاسبه شوید، خودتان را بسنجید قبل از آنکه سنجیده شوید، چرا که اگر امروز خودتان را محاسبه کنید برای تان آسان تر از حساب و کتاب فردا – قیامت – است و برای صحنه ی بزرگ، زینت دهید روزی که در آن عرضه می شوید و چیزی از شما پنهان نمی ماند"[7]. این محاسبه برای قبل از عمل، در حین عمل و پس از عمل و در هر وقتی مطلوب و پسندیده است.

 

ابن قدامه رحمه الله می فرماید: "مقام سوم: محاسبه ی پس از عمل است.

الله متعال می فرماید: {ای کسانی که ایمان آوریده اید! تقوای الله را پیشه کنید و هرکس باید بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده است}[8] و این اشاره ای است برای محاسبه پس از عمل، برای همین عمر رضی الله عنه فرموده است: "خودتان را محاسبه کنید قبل از آنکه محاسبه شوید".

حسن رحمه الله می فرماید: مؤمن، سرپرست خودست است، خودش را محاسبه می کند.

مؤمنان کسانی هستند که قرآن آنان را موثق و معتبر قرار داده است و میان آنان و هلاکت شان جدایی انداخته. همانا مؤمن در دنیا اسیر است و برای رهایی و آزادی اش می کوشد. وی آسوده خاطر نمی شود مگر زمانی که الله عزوجل را ملاقات کند. او می داند به خاطر گوش، چشم، زبان و اعضای بدنش بازخواست می شود و مورد محاسبه قرار می گیرد.

 

بدان که: شایسته است بنده همان طور که می خواهد تا ساعتی در ابتدای روز برای عهد و پیمان بستن با خودش داشته باشد پس شایسته است که در انتهای روز نیز ساعتی را برای ارزیابی خودش قرار دهد و تمام اعمالش را محاسبه کند؛ بمانند همان کاری که تاجران با شریکان شان در آخر هر سال یا ماه و یا روز انجام می دهند. و منظور از محاسبه این است که در سرمایه، سود و خسارتش بنگرد تا مقدار ضرر و فایده اش را محاسبه کند، بدان که:

 

سرمایه در دینش: فرایض و واجبات است.
سودش: نوافل و فضائل است.
خسارتش: گناهان است.

پس ابتدا نَفْسَش را بر اساس فرایضش محاسبه کند، اگر گناهی را مرتکب شده به عقاب و عاقبت آن مشغول شود تا آنچه را که در آن کوتاهی کرده، تکمیل کند.

 

گفته اند: توبة ابن صمة همیشه خودش را محاسبه می کرد. روزی وی درحالی که شصت سال داشت به محاسبه ی نفسش پرداخت، روزهای عمرش را حساب کرد دید که بیست و یک هزار و پانصد روز است؛ ناگهان فریاد زد و گفت: وای بر من!! پروردگارم را با بیست و یک هزار و پانصد گناه ملاقات خواهم کرد!!! چگونه خواهد بود اگر در هر روز ده هزار گناه داشته باشم!! سپس بیهوش شده بر زمین افتاد؛ دیدند که وفات کرده است. پس شنیدند که کسی می گوید: چه شتابان به سوی فردوس الأعلی!

 

پس شایسته است که بنده، دم و بازدمش را محاسبه کند، در هر لحظه قلب و جوارحش را به خاطر گناهی که انجام داده مورد بازخواست قرار دهد. اگر انسان در مقابل هر گناهی که انجام می دهد سنگی را در اتاقی از خانه اش بیندازد خواهد دید که در مدت کوتاهی آن اتاق پر از سنگ خواهد شد؛ اما او در نوشته شدن و ثبت شدن معاصی و گناهان، سهل انگاری می کند: {الله آن را شمارش و ثبت کرده و آنها فراموشش کرده اند}[9]"[10].

پس بدان که تفکر کردن در معصیت هایی که مرتکب شده ای و اعمال نیکی را که انجام داده ای و آنچه را که می خواهی در آینده انجام دهی، تمام این ها اموری پسندیده و مطلوبی است و آن تفکر و تأمل و محاسبه ی نفس به حساب می آید.

 

مهم این است که تفکر و تأمل باعث روی آوردن به طاعت وعمل نیک شود نه اینکه باعث ناامیدی و یأس گردد.

همچنین باید بدانیم که توبه، تأمل و مراقبت از نفس و محاسبه ی آن مستلزم مراسم، تشریفات، آموزش های روحی و روانی، طراحی و تنظیم خاص و ویژه ای نیست. همچنین مستلزم به وقت و زمانی خاصی از شب یا روز نیست بلکه هر زمان که بنده بخواهد می تواند با پروردگارش خلوت کند و قلبش را متوجه او کند و فرا بخواند و راز و نیاز کند. هرچند که برخی از ساعات و لحظه ها، دارای مزیت و برتری است که آن را هم شریعت تعیین کرده است؛ مانند: ساعات آخر شب.

 

مترجم: ام احمد

https://islamqa.info

 

 

[1] {الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّـهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیٰ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} آل عمران:191

[2] {اللَّـهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِعَمَدٍ تَرَوْنَهَا ۖثُمَّ اسْتَوَیٰ عَلَی الْعَرْشِ ۖوَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ۖکُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ۚیُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیَاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقَاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ ﴿٢﴾وَهُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنْهَارًا ۖوَمِنْ کُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِیهَا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ۖیُغْشِی اللَّیْلَ النَّهَارَ ۚإِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ} رعد:2-3

[3] {اللَّـهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ﴿١٢﴾وَسَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِنْهُ ۚإِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ} رعد:12-13

[4] {وَفِی أَنْفُسِکُمْ ۚأَفَلَا تُبْصِرُونَ} ذاریات:21

[5] {کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ} ص:29

[6] {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ۖوَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚإِنَّ اللَّـهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} حشر:18

[7] "حَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا، وَزِنُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا، فَإِنَّهُ أَهْوَنُ عَلَیْکُمْ فِی الْحِسَابِ غَدًا، أَنْ تُحَاسِبُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْم، وَتَزَیَّنُوا لِلْعَرْضِ الأَکْبَرِ، یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفَی مِنْکُمْ خَافِیَة" روایت ابن ابی الدنیا در "محسابة النفس"، احمد در "الزهد" و ابو نعیم در "الحلیة". آلبانی آن را در "الضعیفه" ضعیف دانسته است. ابو اسحاق الحوینی در "تخریجه لتفسیر ابن کثیر" گفته است: و این سند، راویانش ثقه هستند اما بین ثابت بن الحجاج و عمر بن الخطاب انقطاع وجود دارد، زیرا وی را ندیده بود.

[8] حشر:18

[9] {أَحْصَاهُ اللَّـهُ وَنَسُوهُ} مجادله:6

[10] مختصر منهاج القاصدین: ص/373

 

 

    منبع: islamtape

 

نصیحت و حکمت
نظر سنجی

شما به کدام بخش سایت بیشتر مراجعه میکنید؟









      

گالری تصاویر
  • قرآن

    قرآن

  • حدیث

    حدیث

  • دعا

    دعا

Close

برای دریافت مطالب جدید سایت لطفا ایمیل خود را وارد نمایید.