نام‌های قرآن
نام‌های قرآن موضوع: قرآن تاریخ انتشار: 2017-08-13 | بازدید: 58

بسم الله الرحمن الرحیم

 

واژه‌شناسی نام‌های قرآن

الله برای مجموعۀ وحی خویش نام‌های نوینی برگزیده است که پیش از ظهور اسلام در زبان عرب متداول نبوده است.([1]) در این نامگذاری‌ها و وضع این عناوین و القاب، اسرار و رموزی نهفته است. هر یک از این نام و نشان‌ها بر حسب اصل و ریشه‌ای که از آن مشتق گردیده‌اند؛ نکته‌های دقیق و دلالت‌های ظریفی به همراه دارند، از میان این نام و نشان‌ها، دو نام «کتاب» و «قرآن» شهرت بسیار یافته‌اند.

نامگذاری مجموعۀ وحی الله به پیامبر اسلام به نام «کتاب» به این نکته اشاره دارد که این وحی الهی باید در سطرهای نوشته شده فراهم آید؛ زیرا «کتابت»- به معنای اصل کلمه- عبارتست از: گردآوری حروف و ترسیم الفاظ. همچنین نامگذاری این «کتاب» به «قرآن» اشارۀ ظریفی دارد به این که این کتاب باید در سینه‌ها حفظ بشود. زیرا «قرآن» مصدر است؛ مانند «قرائت» (خواندن) و «خواندن» همواره «به خاطر سپردن» را به همراه دارد. در نتیجه این دو نام و نشان برای قرآن- بر روی هم- این معنا را می‌رسانند که این وحی عربی مبین، از عنایت خاص الهی برخوردار است و الله زمینه را برای محفوظ‌ماندن این آخرین پیام خویش در یک حصار محکم و یک قلعۀ مستحکم فراهم آورده است و بدین وسیله راه را برای دست‌یابی بازیگران و تاخت و تاز تحریف‌کنندگان این کتاب بسته است. این کتاب نه مانند بعضی کتاب‌ها فقط با نوشتن دست به دست می‌گردد و نه مانند بعضی کتاب‌های دیگر فقط از طریق حفظ، دهان به دهان نقل می‌شود. بلکه نسخه‌های نبشتۀ قرآن همواره پشتیبان سند متواتر آن و سلسله سند متواتر و ناگسستۀ آن پشتوانۀ دقت و امانت نسخه‌های نبشتۀ قرآن است.

این دو نام ریشۀ آرامی دارند. در زبان آرامی «کتابت» به معنای «ترسیم حروف» و «قرائت» به معنای «تلاوت» آمده است. با این وجود، نامگذاری وحی محمدی با نام‌های «کتاب» و «قرآن» بسیار طبیعی جلوه کرد، زیرا این وحی الهی در تمام مراحلی که تاکنون طی کرده است، از این مراقبت و مواظبت دو جانبه از جانب پیامبر اسلام و مسلمانان برخوردار بوده است؛ از یک سو نصوص و تعالیم قرآن با دقت فراوان در سطور «کتاب» ثبت گردیده است و از سوی دیگر همان نوشته‌ها در سینه‌ها حفظ شده است.

البته از میان این دو نام، نام «قرآن» با مفهوم مصدری (خواندن) بیشتر از «کتاب» به کار گرفته شده است و در نتیجه اسم خاص گردیده است. بنابراین، پیش از آن که دربارۀ «پدیدۀ وحی» به گفتگو بنشینیم و مباحث علوم قرآنی را یک به یک مطرح کنیم، بهتر است به واژه‌شناسی کلمۀ «قرآن» که ریشه‌اش مترادف با کلماتی در زبان‌های سامی است بپردازیم و نیز ببینیم هر یک از نام‌های دیگری که برای قرآن برگزیده شده و بر قرآن اطلاق شده است، از نظر لغوی چه مفهومی دارند؟ خواه مفاهیم لغوی این نام‌های قرآن در دیگر زبان‌های سامی همانند زبان عربی باشد، یا در آن زبان‌ها مفهوم دیگری داشته باشند.

علمای اسلامی در باب اشتقاق کلمۀ «قرآن» نظریات گوناگونی دارند: بعضی این کلمه را مهموز می‌دانند (قرآن بر وزن گفتار) و بعضی دیگر غیر مهموز (قرآن، بر وزن مراد). از جمله دانشمندانی که معتقدند کلمۀ «قرآن» همزه ندارد و باید قرآن (بر وزن مراد) خوانده شود، شافعی، فراء([2]) و اشعری([3]) است:

الف: شافعی رحمه الله می‌گوید: کلمۀ «القران» با الف و لام تعریف نه مشتق است و نه مهموز، بلکه علم ارتجالی است و بدون آن که سابقۀ کاربردی در زبان عربی داشته باشد، الله سخنان خود را که بر رسول الله صلی الله علیه وسلم نازل فرموده است «قرآن» نامیده است. بنابراین، کلمۀ «القران» بنا به نظریۀ شافعی رحمه الله از «قرأ» گرفته نشده است، زیرا اگر چنین بود، هرچیزی که خوانده می‌شد «قرآن» نام داشت، در صورتی که چنین نیست و «قرآن» اسم خاص کتاب آسمانی اسلام است، مانند «تورات» و «انجیل» که اسم خاص کتاب موسی علیه السلام و کتاب عیسی علیه السلام است.([4])

ب: فراء می‌گوید: «قران» (بر وزن مراد) از «قرائن» جمع «قرینه» گرفته شده است. زیرا آیاتش همانند یکدیگرند، آنچنان که گویا هر آیه از قرآن قرینۀ همۀ آیات دیگر قرآن است (در نتیجه نون در کلمۀ قران باید اصلی باشد، همچنان‌که) بسیار واضح است که نون در کلمۀ «قرائن» اصلی است([5]).

ج: اشعری و عده‌ای از کسانی که از نظریۀ او پیروی کرده‌اند، می‌گویند: «قرآن» مشتق از «قرن الشیء» است؛ یعنی «ضمیمه‌کردن»، زیرا سوره‌ها و آیه‌های قرآن مقرون به یکدیگر و ضمیمۀ یکدیگرند.([6])

همین که این سه نظریه در این نقص مشترکند که هر سه کلمۀ قرآن را غیر مهموز می‌دانند، برای ما بس است که بتوانیم دربارۀ این نظریات داوری منصفانه‌ای داشته باشیم، دائر بر این که نظریاتی هستند بدور از قواعد اشتقاق و مبانی لغوی.

عده‌ای دیگر از دانشمندان اسلامی از جمله: زَجّاج([7]) و لحیانی،([8]) کلمۀ «قرآن» را مهموز دانسته‌اند (بر وزن گفتار):

الف: زجّاج می‌گوید: کلمۀ «قرآن» مهموز است بر وزن «فعلان» و از «قرء» بر وزن «جمع» و به معنای «جمع‌کردن و گردآوردن» مشتق شده است. عرب وقتی می‌خواهد بگوید: «آب را در حوض جمع کرد»، می‌گوید: «قرأ الماء فی الحوض». بنابراین وجه تسمیۀ «قرآن» این است که این کتاب تمام فرآورده‌های کتاب‌های آسمانی پیشین را در بر گرفته است.([9])

ب: لحیانی می‌گوید: کلمۀ «قرآن» مهموز است بر وزن غفران و از «قرأ» به معنای «تلاوت کرد» مشتق شده است. (این کلمه مصدر است ولی) نامیدن «مقروء» (خوانده شده یا خوانده‌شدنی یا خواندنی) به نام «قرآن» (خواندن) از باب تسمیۀ مفعول به مصدر است، مانند آن که «کتاب» به معنای نوشتن است ولی به مکتوب (نوشته شده) می‌گویند «کتاب»([10]).

این نظریۀ اخیر بهترین و درست‌ترین نظریه‌ای است که دربارۀ اشتقاق و وجه تسمیۀ «قرآن» تاکنون ابراز گردیده است؛ زیرا قرآن از نظر لغوی مصدری است مترادف «قرائت» و در خود قرآن نیز به همین معنا آمده است: ﴿إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ ﴿١٧﴾ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ﴾ [القیامة: 17- 18]([11]) «مسلماً جمع‌آوری و خواندن آن بر عهده ماست. پس هرگاه آن را بر تو خواندیم، پس از خواندن او را پیروی کن». اعراب در عصر جاهلیت زمانی که کلمۀ «قرأ» را شناختند، در معنای «تلاوت» آن را به کار نگرفتند (و در همان معنای جمع و فراهم‌کردن و در برداشتن به کار بردند). مثلاً می‌گفتند: «هذهِ النّاقةُ لم تَقرأ سلی قَطٌ» یعنی: این ماده شتر تاکنون جفتگیری نکرده است و بچه نیاورده است. عمرو بن کلثوم شاعر جاهلی نیز می‌گوید: «هجانُ اللَّونِ لَم تقرأ جنیناً»([12]) «که «تقرأ» را به معنای «در برگرفتن» به کار برده است».

اما کلمۀ «قرائت» به معنای «تلاوت» (خواندن) را در آغاز اعراب از زبان آرامی گرفتند و به تدریج این کلمه در زبان عربی با این معنای جدید رایج گردید. شاهد بر این مدعا آن است که چنانکه برگشتراسر (G. Bergstraesser) می‌گوید: معروف است که زبان‌های آرامی، حبشی و فارسی آثار غیر قابل انکاری در زبان عربی بر جای گذاشته‌اند. علتش هم این بوده است که این سه زبان، زبان اقوام متمدنی بوده است که پیش از هجرت پیامبر اسلام قرن‌ها در همسایگی اعراب می‌زیسته‌اند.

نمی‌دانم چرا این نظریه برایمان شگفت می‌نماید و نمی‌خواهیم این مطلب را باور کنیم، با آن که می‌دانیم لهجه‌های مختلف زبان آرامی در سراسر سرزمین فلسطین، سوریه، بین النهرین و بخشی از عراق رواج داشته است و نیز می‌دانیم که همسایگی اعراب با یهودیان که زبان دینشان آرامی بوده است، شتاب بیشتری را در رواج‌گرفتن بسیاری از واژه‌های مذهبی آرامی در میان اعراب سبب شده است؟! کرنکو (Krenkow)، خاورشناس معروف در تحقیقی که دربارۀ واژۀ «کتاب» دارد و در «دائرة المعارف اسلامی» به چاپ رسیده است([13])، به این مطلب اشاره کرده است. بلاشر (Blachere) خاورشناس فرانسوی نیز تعدادی از واژه‌های مذهبی آرامی، سریانی و عبرانی را برشمرده است که اعراب در زبان روزمره به کار می‌برده‌اند و تأکید کرده است که علت رایج‌ شدن این واژه‌ها در زبان عربی، همسایگی اعراب با یهودیان و اهل زبان‌ها و ادیان دیگر بوده است.([14]) از این واژه‌ها بلاشر این کلمات را نقل کرده است: قرأ، کتب، کتاب، تفسیر، تلمیذ، فرقان، قیوم، زندیق.

به هر حال همین اندازه که اعراب پیش از اسلام واژۀ «قرأ» را که یک کلمۀ آرامی‌الاصل بوده است، به معنای «تلاوت» به کار برده باشند و این کلمه با مفهوم «خواندن» در میان اعراب متداول شده باشد، برای عربی‌شدن کلمۀ «قرائت» بس است و اشکالی نداشته است که کتاب آسمانی با نامی مشتق از «قرائت» نامیده شود.

***

یکی دیگر از نام‌های قرآن «فرقان» است. الله متعال در آیۀ 1 سورۀ فرقان فرموده است: ﴿تَبَارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَیٰ عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعَالَمِینَ نَذِیرًا﴾ «پر برکت و بزرگوار است کسی‌که فرقان (= قرآن) را بر بنده‌اش نازل کرد؛ تا بیم دهندۀ جهانیان باشد». واژۀ «فرقان» در اصل از زبان آرامی گرفته شده است. ریشۀ این کلمه مفهوم «تفرقه» (جداکردن) را در بر دارد و گویا وجه تسمیۀ قرآن به «فرقان» آن است که الله خواسته است به این نکته اشاره کند که این کتاب، حق و باطل را از یکدیگر جدا می‌کند([15]).

یکی دیگر از نام‌های قرآن «ذکر» است. الله متعال در آیۀ 50 سورۀ الأنبیاء فرموده است: ﴿وَهَٰذَا ذِکْرٌ مُبَارَکٌ أَنْزَلْنَاهُ﴾ «و این (قرآن) پند مبارکی است که آن را نازل کردیم، آیا شما آن را انکار می‌کنید؟!». این کلمه عربی خالص است و به معنای «شرف» است و در قرآن هم به همین معنا به کار رفته است: ﴿لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَابًا فِیهِ ذِکْرُکُمْ﴾ [الأنبیاء: 10] «به راستی به سوی شما کتابی نازل کردیم که آوازه (و عزت) شما در آن است».

نام دیگر قرآن «تنزیل» است. الله در آیۀ 192 سورۀ الشعراء فرموده است: ﴿وَإِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ﴾ «و همانا این (قرآن) نازل شده از جانب پروردگار جهانیان است». کلمۀ «تنزیل» هم عربی خالص است و این نکته را می‌رساند که قرآن وحی الله است که به رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌رسد و از نزد الله و بر قلب مبارک رسول الله صلی الله علیه وسلم فرود می‌آید.

این‌ها نام‌های رایج و مشهور قرآن هستند،([16])ولی بعضی از دانشمندان اسلامی در مقام برشمردن نام و نشان‌های قرآن مبالغه کرده‌اند. تا جایی که زرکشی- به نقل از قاضی شیذله([17])- 55 نام برای قرآن برمی‌شمارد. البته ناگفته پیداست که وی «نامگذاری» را با «توصیف» و «اسم» را با «صفت» درآمیخته است. از جمله نام‌هایی که برای قرآن برمی‌شمارد، یکی «علیّ» است، به دلیل آیۀ ﴿وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ﴾([18]) [الزخرف: 4] «و به راستی که آن در ام الکتاب (لوح محفوظ) نزد ما بلند مرتبه و حکمت آمیز است». نام دیگری که ذکر می‌کند «مجید» است، به دلیل آیۀ ﴿بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ﴾([19]) [البروج: 21] «بلکه این قرآن مجید است». نام دیگر «عزیز» است به دلیل آیۀ: ﴿وَإِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ﴾([20]) [فصلت: 41] «... و به راستی که آن کتابی ارجمند است». نام دیگر «عربی» است، به دلیل آیۀ ﴿قُرْآنًا عَرَبِیًّا﴾([21]) [الزمر: 28] «قرآنی عربی...». بعضی از دانشمندان تعداد نام‌های قرآن را به نود و چند نام نیز رسانیده‌اند.([22])

به هر حال قرآن- به هر نامی که نامیده شود- عبارتست از: سخن اعجازآمیز الله متعال که بر رسول الله صلی الله علیه وسلم نازل شده و در مصحف‌ها نوشته شده است؛ با سلسلۀ سند متواتر از رسول الله صلی الله علیه وسلم نقل شده و به دست ما رسیده است و تلاوتش عبادت است. این تعریفی که در اینجا برای قرآن آوردیم، تعریفی است که مورد پذیرش همۀ علمای اصول و فقها و اهل عربیت است.

 

 

برگرفته از کتاب: مباحثی در علوم قرآن

تألیف: دکتر صبحی صالح

مترجم: دکتر محمد علی لسانی فشارکی

 

 


[1]- اتقان. ج 1، ص 86. ترجمه عبارت سیوطی این است: «جاحظ گفته است: الله کتابش را به گونه‌ای متفاوت با نامگذاری عرب‌زبانان نامگذاری کرده است. تمام کتابش را «قرآن» نامیده است که در زبان عربی به جای آن «دیوان» معمول بوده است؛ هر بخش قرآن را «سوره» نامیده است که در زبان عربی به جای آن «قصیده» به کار می‌رفته است. اجزاء متشکله هر سوره را «آیه» نامیده است که در زبان عربی «بیت» مصطلح بوده است و به جای «قافیه» در شعر نیز حروف و کلمات پایانی آیات قرآن را «فاصله» نامیده است» - م.

[2]- فراء، یکی از نحویان کوفه و از امامان مشهور لغت بوده است. نامش یحیی بن زیاد دیلمی است و کنیه‌اش ابو زکریا؛ کتابی دارد به نام «معانی القرآن». وی در سال 207 هـ .ق درگذشته است (ر. ک. طبقات زبیدی. ص 143 تا 146؛ وفیات الأعیان. ج 2، ص 228).

[3]- امام ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری، پیشوای اشعری مذهبان است. کتاب‌های او که در رد بر فرقه‌های بدعت‌گذار «جهمیه» و «خوارج» نوشته است، مشهورند. وی در سال 324 هـ .ق درگذشته است (ر. ک. وفیات الأعیان. ج 1، ص 326).

[4]- تاریخ بغداد. ج 2، ص 62.

[5]- اتقان. ج 1، ص 87.

[6]- برهان. ج 1، ص 278.

[7]- زجاج: ابراهیم بن سری. کنیه‌اش ابواسحاق. صاحب کتاب «معانی القرآن» است و در سال 311 هـ .ق درگذشته است. (ر. ک. انباه الرواة، ج 1، ص 163).

[8]- لحیانی: ابوالحسن علی بن حازم. لغت‌دان مشهور که در سال 215 هـ .ق درگذشته است. ابن سیده در تألیف کتاب «المخصص» از کتاب‌های او بهره گرفته است.

[9]- برهان. ج 1، ص 278.

[10]- اتقان. ج 1، ص 87.

[11]- بعضی از مفسرین کلمۀ «قرآن» را در آیۀ 2، سوره 55 (رحمن): «علم القران» نیز به معنای «قرائت خواندن» می‌دانند.

[12]- لسان العرب. ج 1، ص 126.

[13]- Krenkow’ Encyclopedie de I’ islam (art. Kitab) 11’ 1104

[14]- Blachere’ le Corn’ Introduction

[15]- با یک تحقیق موضوعی در قرآن معلوم می‌شود که اصولاً معجزات پیامبران در اصطلاح قرآن «فرقان» نامیده شده است، از آن جهت که آن معجزات نشان‌دهندۀ امتیاز «فرق» پیامبران با دیگر افراد بشر از جهت اتصال با علم غیب بوده‌اند. در صورتی که این تحقیق موضوعی با تحقیق سوره‌ای در مفاهیم سورۀ 25 (فرقان) تکمیل گردد، در رابطه با محل بحث ما این توضیح به دست خواهد آمد که الله، قرآن را به لحاظ این که قطعه قطعه و در طول بیست و سه سال نازل شده است ﴿نَزَّلَ ٱلفُرقَانَ﴾ «فرقان» نامیده است، تا با این اشاره همراه باشد که هر آیه از قرآن- کتاب آسمانی اسلام- یک معجزۀ جاویدان از رسول الله صلی الله علیه وسلم است که برای اثبات حقانیت آن حضرت به عنوان آورندۀ اسلام و قرآن کافیست. چنانکه در زمان حیات پیامبر بزرگوار اسلام فرود آمدن به موقع هر یک از این آیات بر رسول الله صلی الله علیه وسلم یکباره نقشه‌های کافران، مشرکان و منافقان را نقش بر آب می‌کرد و از نظر تأثیر در افکار عمومی و روحیۀ اصحاب رسول الله صلی الله علیه وسلم، دست کمی از اژدها شدن عصای موسی علیه السلام و زنده ‌کردن مرده توسط عیسی علیه السلام نداشته است- م.

[16]- تحقیق نشان می‌دهد که «ذکر» و «تنزیل» هم از اوصاف قرآنند نه نام آن و بر این اساس قرآن سه نام در کنار یکدیگر خواهد داشت؛ که عبارتند از: کتاب، قرآن و فرقان- م.

[17]- شیذله: فقیه شافعی، ابوالمعالی- عزیزی بن عبدالله. مؤلف کتاب «البرهان فی مشکلات القرآن». وی در سال 494 هـ .ق درگذشته است. (ر. ک. وفیات الأعیان. ج 1، ص 218، شذرات الذهب، ج 3، ص 401).

[18]- ر. ک. برهان، ج 1، ص 274.

[19]- ر. ک. برهان، ج 1، ص 276.

[20]- ر. ک. برهان، ج 1، ص 276.

[21]- ر. ک. برهان، ج 1، ص 275.

[22]- منظور حرالی است. چنانکه در برهان، ج 1، ص 273 آمده است: حرالة دیهی است از توابع مرسیة که حرالی منسوب به آنجا است. وی علی بن احمد بن حسن تجیبی است. کنیه‌اش ابوالحسن است و در سال 647 هـ .ق درگذشته است. (ر. ک. النجوم الزاهرة. ج 6، ص 317؛ شذرات الذهب. ج 5، ص 189.

 

 

    منبع: برگرفته از کتاب: مباحثی در علوم قرآن

 

نصیحت و حکمت

  

عن قیس قال: «رأیت أبا بکر أخذا بطرف لسانه ویقول هذا الذی أوردنی الموارد».

قیس می‌گوید: «ابوبکر را در حالی دیدم که کناره‌ی زبانش را گرفته بود و می‌گفت: این، همان چیزی است که مرا به گناه و عذاب گرفتار می‌سازد». "صفة الصفوة" (2/253)‏.

عن قیس قال: «رأیت أبا بکر أخذا بطرف لسانه ویقول هذا الذی أوردنی الموارد».

قیس می‌گوید: «ابوبکر را در حالی دیدم که کناره‌ی زبانش را گرفته بود و می‌گفت: این، همان چیزی است که مرا به گناه و عذاب گرفتار می‌سازد». "صفة الصفوة" (2/253)‏.

عن قیس قال: «رأیت أبا بکر أخذا بطرف لسانه ویقول هذا الذی أوردنی الموارد».

قیس می‌گوید: «ابوبکر را در حالی دیدم که کناره‌ی زبانش را گرفته بود و می‌گفت: این، همان چیزی است که مرا به گناه و عذاب گرفتار می‌سازد». "صفة الصفوة" (2/253)‏.

 

نظر سنجی

شما به کدام بخش سایت بیشتر مراجعه میکنید؟









      

گالری تصاویر
  • قرآن

    قرآن

  • حدیث

    حدیث

  • دعا

    دعا

Close

برای دریافت مطالب جدید سایت لطفا ایمیل خود را وارد نمایید.