آداب علم
آداب علم موضوع: آداب و اخلاق تاریخ انتشار: 2013-06-20 | بازدید: 475

آداب علم


ابورفاعه - رضی الله عنه – نزد پیامبر صلی الله علیه و سلم آمد و آن حضرت صلی الله علیه و سلم در حال ایراد خطبه بود، گفت: یا رسول الله، غریبه ای آمده و از دین اسلام می پرسد و چیزی از آن نمی داند. رسول خدا صلی الله علیه و سلم نگاهی به او انداخت، و آنگاه از خطبه باز ایستاد و روی به ابورفاعه نموده و مسائل دینش را به او آموخت، تا آنکه آن مرد مطلب را خوب فراگرفته و آن را فهمید. سپس پیامبر صلی الله علیه و سلم به خطبه اش بازگشت.


***


بعد از وفات رسول الله صلی الله علیه و سلم، ابن عباس -رضی الله عنه-  شروع کرد به سؤال نمودن از صحابه رضی الله عنهم در مورد اقوال پیامبر صلی الله علیه و سلم. هرکس حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و سلم را می دانست، سراغش می رفت. اگر آن فرد، موقع نیم روز، درحال خواب می بود، بر در وی می نشست و منتظر می می ماند تا از خواب برخیزد. در این بین  باد بیابان او را غبارآلود می نمود.ه صحابی مذکور به خاطر ابن عباس رضی الله عنه بیرون می آمد، به او می گفت: یا پسر عموی رسول الله صلی الله علیه و سلم، چه چیزی باعث شده که به این جا بیایی؟ دنبال من می فرستادی من خود می آمدم. و او پاسخ می داد: نه، من سزاوارترم که پیش تو بیایم تا حدیث را از تو بپرسم. [حاکم]

 

***

علم در اسلام دارای منزلتی بسیار بزرگ می باشد. نخستین آیه ی قرآن کریم که نازل گشت دعوت به فراگرفتن و تعلم بود: {اقرأ باسم ربک الذی خلق} [علق: 1] یعنی: « بخوان به نام پروردگارت که آفرید.»  همچنین خداوند متعال به ابزار نوشتن که همان قلم است قسم یاد نموده و می فرماید: {ن والقلم وما یسطرون} [قلم:1] یعنی: «نون. سوگند به قلم و آنچه می‏نویسند.»
سنت نبوی گهربار نیز بر جایگاه والای علم و دانش صحه می گذارد. کما آنکه تلاش برای کسب دانش را به بهشت برین متصل دانسته و رسول اکرم صلی الله علیه و سلم می فرماید: (من سلک طریقًا یلتمس فیه علمًا سهل الله له به طریقًا إلی الجنة) یعنی: «» [بخاری و ابوداود وترمذی]
وما یزال ثواب العلم یصل إلی صاحبه حتی بعد وفاته من غیر انقطاع، قال صلی الله علیه وسلم: (إذا مات الإنسان انقطع عمله إلا من ثلاثة. إلا من صدقة جاریة، أو علمٍ ینتفع به، أو ولدٍ صالح یدعو له) یعنی: « چون انسان بمیرد، عمل او قطع می شود، جز در سه چیز:

صدقه ای که جاری و ادامه دار باشد.

یا عملی که از آن سود برند.

یا فرزند صالحی که برای او دعا کند.» [مسلم]


فرشتگان با بال هایشان طالب علم را احاطه می کنند. صفوان بن عسال مرادی -رضی الله عنه- می گوید: نزد پیامبر صلی الله علیه و سلم آمده و ایشان در مسجد بر گلیم قرمز رنگش تکیه زده بود. به او عرض کردم: آمده ام تا علم فراگیرم. آن حضرت صلی الله علیه و سلم فرمود: (مرحبًا بطالب العلم، إن طالب العلم تحفه الملائکة بأجنحتها) یعنی: «مرحبا و خوش آمد به طالب علم، طالب علم را فرشتگان با بال هایشام احاطه می کنند.» [احمد و طبرانی]


علم به دو نوع فرض عین و فرض کفایه تقسیم می شود. مسائلی هست که درست نیست یک مسلمان از آن بی خبر باشد و واجب است که هر مسلمانی این مسائل را درباره ی پروردگار، دین و پیامبرش صلی الله علیه و سلم بداند. همچنین بر هر مسلمانی فرض کفایه است که به تخصص در دانش هایی مانند صنعت، کشاورزی و پزشکی و ... از دیگر شاخه های زندگی دست یابد.


دانش طریق انسان مسلمان به سوی معرفت شایسته ی خداوند است. درنتیجه دانشمندان بیش از هرکس دیگری خشیت و ترس از خداوند متعال را دارند. خداوند متعال می فرماید: {إنما یخشی الله من عباده العلماء} [فاطر: 28] یعنی: «...از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‏ترسند... »


جستجوی علم و دانش دارای آدابی است که بر هر طالب علمی لازم است که بدان پایبند باشد، از جمله:


اخلاص:

جوینده ی دانش باید که نیت خویش را برای خداوند متعال پاک و خالص گرداند. انسان نباید به قصد خودنمایی و نفوذ یا مجادله با ابلهان بدنبال کسب علم برود. پیامبر صلی الله علیه و سلم می فرماید: (إنما الأعمال بالنیات، وإنما لکل امرئ ما نوی)  یعنی: «همانا ثواب اعمال به نیت بستگی دارد و هر کس نتیجه ی نیت خود را درمیابد.»  [متفق علیه]


پیامبر صلی الله علیه و سلم از نخستین کسانی که روز قیامت در آتش دوزخ افکنده می شوند چنین خبر می دهد: (رجل تعلَّم العلم وعلَّمه وقرأ القرآن، فأُتی به فعرَّفه (الله) نعمه فعرفها، قال: فما عملتَ فیها؟ قال: تعلمتُ العلم وعلمته، وقرأتُ فیک القرآن. قال الله له: کذبت، ولکنک تعلَّمتَ لیقال: عالم. وقرأت القرآن لیقال: هو قارئ. فقد قیل. ثم أمر به فسُحِبَ علی وجهه حتی أُلْقی فی النار) یعنی: « و مردیست که علم آموخته و تعلیمش داده و قرآن خوانده و او آورده می شود و نعمت هایش را به او می شناساند و او هم می شناسد و می فرماید: در برابر آن چه کردی؟

می گوید: علم آموختم و آن را تعلیم دادم و برای رضایت  تو قرآن خواندم.

خداوند می فرماید: دروغ گفتی، لیکن علم آموختی تا گفته شود که عالمی و قرآن خواندی تا گفته شود، قاری هستی، (و چنان هم) گفته شد. سپس در مورد وی دستور داده می شود و او برویش کشانده شده و به دوزخ انداخته می شود.» [مسلم]


فراگرفتن علم مفید:

رسول الله صلی الله علیه و سلم در دعاهایش می فرماید: (اللهم إنی أعوذ بک من علم لا ینفع، وعمل لا یرفع، ودعاء لا یسمع) یعنی: « پروردگارا! من از علمی که نفع نمی رساند، و عملی که مقبول واقع نمی شود، و دعائی که قبول نمی گردد، به تو پناه می جویم.»
[احمد و ابن حبان و حاکم]


به گفته ی شاعر:


ما أکثـر العلـم ومــا أوسعــه
من ذا الـذی یقــدر أن یجمعـه
إن کنـتَ لا بـد لـه طـالــبًا
محاولا، فالتمــسْ أَنْفَعَــــــــه

 

معنی شعر:

«چه بیکران دریای دانش است و چه ژرف بحر علم

کسی هست که تواند این بی کرانه را همه گردآورد؟

چون طالبی و نیست چاره ای جز کسب علم ای عزیز،

پس در جستجوی دانشی ره گیر و رو کو بهترین سودت دهد.»


وقت گذاشتن و پایبندی بر فراگرفتن علم:

پیشینیان گفته اند: "العلم لا یعطیک بعضه حتی تعطیه کُلَّک." یعنی: «بخشی از دانش را نمی توان گرفت تا کل خویش را ندهی.» سلف صالح برای دانش وقت گذاشته و خود را برای آن وقف می نمودند. طالب علم پیوسته بدنبال کسب علم است چون دانش بسیار و عمر کوتاه است.
گویند: "اطلبوا العلم من المهد إلی اللحد (الموت)."  یعنی: «ز گهواره تا گور دانش بجوی!»

 

به قول شاعر:


کُلَّمَا أدَّبَنــی الـــدَّهْرُ أَرَانــی نَقْـــصَ عَقـْلـــی
وَکَلَّمَـــا ازددتُ عِلْمـًـا زَادَنِی عِلـمًــا بــجَهْلــی

معنی شعر:

«هر بار که این زمانه مرا چیزی آموخت، نقصان عقلم را به من نشان داد

و هربار که دانشم افزوده گشت، افزود آگاهیم را بر جهل خویشتن.»


پاک ساختن درون خویش از اخلاق ناپسند:

علم نافع و سودمند نوری است از جانب خداوند که آن را در قلب بندگان پارسای خویش می افکند نه در قلب های بدسرشتان و زشت کرداران. بنابراین بر انسان مسلمانی طالب علم و دانش واجب است که از حسادت، ریاکاری، خودبینی و دیگر اخلاق ناپسند دور باشد.


تحصیل علم در خردسالی:

از پیامبر صلی الله علیه و سلم روایت شده که فرموده است: (أیما ناشئ نشأ فی طلب العلم والعبادة حتی یکبر أعطاه الله تعالی یوم القیامة ثواب اثنین وسبعین صدِّیقًا) یعنی: «هر کودکی که در طلب علم و عبادت رشد کرده و بزرگ شود، خداوند به او ثواب هفتاد و دو صدیق را می دهد.» [طبرانی]
گفنه اند که: "طلب العلم فی الصغر کالنقش علی الحجر." یعنی: «فراگرفتن دانش در کودکی همچون نقشی است که بر سنگ حک شود.» اشخاص مسن نباید از فراکیری دانش خجالت بکشند. نقل می کنند که قبیصه بن مخارق -رضی الله عنه- نزد پیامبر صلی الله علیه و سلم آمد. پیامبر صلی الله علیه و سلم از او پرسید: (ما جاء بک؟) یعنی: «چه باعث شده که بیایی؟» گفت: "سن من بالا رفته و استخوان هایم نرم شده اند و آمده ام تا چیزی را به من بیاموزی که خداوند بدان مرا منفعت دهد." پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمود: (ما مررتَ بحجر ولا شجر ولا مَدَرٍ إلا استغفرَ لک یا قبیصة، إذا صلیت الصبح، فقل ثلاثًا: سبحان الله العظیم وبحمده، تُعَافَی من العمی والجذام والفالج (نوع من الشلل). یا قبیصة، قل: اللهم إنی أسالک مما عندک، وأَفِضْ علی من فضلک، وانشر علی من رحمتک، وأَنْزلْ علی من برکتک) یعنی: «بر هیچ سنگ و درخت و کلوخی نگذشتی مگر آنکه برای تو ای قبیصه طلب آمرزش نمایند. وقتی نماز صبح را خواندی سه بار بگو: " سبحان الله العظیم وبحمده " از گزند نابینایی و جذام و فلج شدن بدور باشی . و ای قبیصه بگو: "اللهم إنی ..." یعنی: "بارالها! من از آنچه نزد تو است می خواهم،  بر من از لطف خود ببخشای و از رحمت خود بر من بگستر و برکتت را بر من فرو فرست.» [احمد]


کار و کسب مانع تحصیل علم نیست:

بسیاری از صحابه رضوان الله علیهم کار می کردند و وقتی از سر کار بازمی گشتند بقیه ی روزشان را به کوشش در فراگیری علم می گذراندند و شب ها را برای فراگرفتن علوم قرآن و حدیث بیدار می ماندند.


از ابوسعید -رضی الله عنه- روایت شده که تعریف می کند: "به نبرد می پرداختیم و یکی دو نفر را برای حدیث و فرمایش پیامبر صلی الله علیه و سلم بجا می نهادیم. وقتی از جنگ بازمی گشتیم احادیث رسول الله صلی الله علیه و سلم را برای ما بازگو می نمودند و ما نیز آن ها را بازگو نموده و می گفتیم: صلی الله علیه و سلم فرمود. [ابن عساکر] بنابراین می توان طلب علم و کار و کسب و بهره گرفتن از داده های خداوند را با هم یکجا گردآورد.


صبر و تحمل:

انسان مسلمان خود را به صفت صبر و شکیبایی بر دشواری فراگیری علم آراسته می نماید. صبر توشه ی مؤمنان است که آنان را در برخورد با تمام رنج و دردهای زندگی یاری می دهد. گفته اند که: "من لم یتحمَّل ذُلَّ التعلم ساعة بقی فی ذل الجهل إلی قیام الساعة." یعنی: «آنکه ساعتی ذلت تحصیل علم را تاب نیاورد تا قیامت باقی عمرش را در خواری نادانی خواهد ماند.»


پله به پله رفتن برای فراگیری علم:

فرد طالب علم باید قبل از تعمق در علوم آموزش را از اولویت ها و مقدمات آن علوم شروع نماید که دانستن آن اولویت ها و مقدمات به راهنمایی های معلمان بازمی گردد. به این ترتیب انسان مسلمان سعی در یادگیری دیگر علوم داشته و می کوشد که هیچکدام را وانگذارد.


یحیی بن خالد به پسرش چنین می گوید: سعی کن به هر نوع دانشی پرداخته و از ان چیزی بیاموزی. چون انسان با چیزی که نمی داند دشمن است و من دوست ندارم که با بخشی از علم دشمن باشم.


تخصص:

هرگاه که فرد خواست تا در علم خاصی تخصص پیدا کند، باید از میان علوم والاترین، سودمندترین آن ها و چیزی را که بیشتر از بقیه با علاقه و استعدادش سازگار می باشد را برگزیند.

گویند: " اگر خواهی که دانشمند گردی از یک چیز هرچه هست بدان و چنانچه خواستی فرهیخته شوی از هرچیز چیزی را بیاموز."


حفظ همراه با فهم و تدبر:

پیامبر صلی الله علیه و سلم می فرماید: (نضَّر الله امرءًا سمع منَّا حدیثًا فحفظه حتی یبلِّغه غیره، فربَّ حاملِ فقهٍ إلی من هو أفقه منه، ورُبَّ حاملِ فقهٍ لیس بفقیه) یعنی: « شاد دارد خداوند شخصی را که از ما چیزی را شنیده و آن را چنانچه شنیده تبلیغ کند. چه بسا دانش را برای کسی ببرد که از وی داناتر باشد و چه بسا که حاملان فقه که خودشان آن را درنمی یابند.» [ترمذی]


در این حدیث به اهمیت حفظ نمودن علم اشاره شده است. همچنین امام شافعی می فرماید:


عِلْمِـی مَـِعـی حَیثُمَا یمَّمْتُ یَتْبَعُنـــی
قَلْبِـی وِعَـاءٌ لَـه لا بَطْــنَ صُنْدُوقِ
إِنْ کُنْتُ فِی البَیتِ کَان العِلمُ فِیهِ مَعِـــی
أو کنتُ فی السُّوق کَان العِلْمُ فی السُّوقِ

 

معنی شعر:

«دانشم همراه من است قصد هرکجا که کنم

قلب من ظرفی است برایش و شکم خالیست

چون در خانه ام دانشم با من همانجاست

یا چون به بازارم دانش من نیز در آنجاست»


یادداشت برداری:

گفته اند: "دانش منوط به نوشتن است." و گویند: "علم چون شکاری است و نوشتن بند آن است." بنابراین باید دانش را با بند نگاه داریم تا فراموشمان نشود و آنچه را می نویسیم را برگزینیم. همچنین گفته شده که: "نزد عالم سه کس می نشیند: کسی که هر چه می شنود فرامی گیرد، شخصی که نمی نویسد و تنها گوش می سپارد و آنکه برمی گزیند و او بهتر از بقیه است.


مطالعه و تکرار و تمرین:

معاذ بن جبل -رضی الله عنه- می گوید: دانش بیاموزید که فراگیری آن خشیت خداوند، طلب آن عبادت، مطالعه ی آن تسبیح، جستجوی آن جهاد، آموزش آن به کسانی که نمی دانند صدقه و بخشش آن به اهلش باعث نزدیکی است.


زمانبندی برای یادگیری:

مسلمان در تمام امور زندگیش با نظم و زمانبندی وارد عمل می شود، به زمانبندی و اختصاص دادن وقت و انرژی مناسب برای کسب علم و آگاهی اهمیت ویژه ای قائل می باشد.


نبودن حیا در علم:

خداوند متعال می فرماید: {فاسألوا أهل الذکر إن کنتم لا تعلمون} [نحل: 43] یعنی: « پس اگر نمی‏دانید از پژوهندگان کتابهای (آسمانی) جویا شوید.»
حضرت عایشه -رضی الله عنها- فرموده است: بهترین زنان، زنان انصار هستند که شرم و حیا آنان را از آموختن دین بازنمی دارد. انسان مسلمان آنچه را می خواهد بداند می پرسد و شرم و حیا او را از پرسش کردن بازنمی دارد. دانش گنجینه ایست که کلیدش پرسید است.


تلاش برای کسب علم:

جابر بن عبد الله -رضی الله عنهما- می گوید: حدیثی را که مردی از رسول الله صلی الله علیه و سلم شنیده بود به من رساندند. شتری خریدم تا به قصد دیدنش مسافرت کنم. یک ماه در راه بودم تا به شام رسیدم و توانستم او، یعنی عبد الله بن أنیس -رضی الله عنه-، را پیدا کنم. به دربان گفتم: به او بگو که جابر بر در است. گفت: ابن عبد الله؟
گفتم: آری. آنگاه او بیرون آمد در حالی که با شتاب جامه اش را به خود می پیچید و مرا در آغوش گرفت و من نیز او را در آغوش گرفتم. سپس گفتم: حدیثی در مورد قصاص از تو به من رسیده که از رسول الله صلی الله علیه و سلم شنیده ای، ترسیدم قبل از آنکه آن را از تو بشنوم تو بمیری یا من بمیرم. آنگاه عبد الله بن أنیس حدیث را برایش بازگفت. [احمد و طبرانی]


از عبید الله بن عدی روایت شده که می گوید: حدیثی که نزد علی بود به من رسید و ترسیدم که اگر او فوت کند نتوانم از کس دیگری آن را بشنوم. راه افتاده و در عراق به نزد او رفتم. [خطیب]
ابن مسعود می گوید: چنانچه بدانم کسی که با شتر می توانم به او برسم از آنچه بر محمد صلی الله علیه و سلم فروفرستاده شده داناتر است، بسویش می شتافتم تا علمی به علم خویش بیافزایم. [ابن عساکر]
شعبی می گوید: چنانچه مردی از دورترین نقطه ی شام به دورترین نقطه ی یمن سفر نماید تا یک کلمه حکمت را بشنود، گمان ندارم که سفرش بی بهره بوده است.

 

عمل به علم:

خداوند سبحان کسانی را که به علم خویش عمل نمی کنند را نکوهش کرده و آنان را به درازگوشانی که بارکتاب بر پشت دارند تشبیه می نماید و چیزی از ان ها سر در نمی آورد. خداوند باری تعالی می فرماید: {مثل الذین حملوا التوراة ثم لم یحملوها کمثل الحمار یحمل أسفارًا} [جمعه: 5] یعنی: « مثل کسانی که [عمل به] تورات بر آنان بار شد [و بدان مکلف گردیدند] آنگاه آن را به کار نبستند همچون مثل خری است که کتابهایی را برپشت می‏کشد.»
باز خداوند متعال می فرماید: {أتأمرون الناس بالبر وتنسون أنفسکم وأنتم تتلون الکتاب أفلا تعقلون} [بقرة: 44] یعنی: « آیا مردم را به نیکی فرمان می‏دهید و خود را فراموش می‏کنید با اینکه شما کتاب [خدا] را می‏خوانید آیا [هیچ] نمی‏اندیشید.» مسلمان به یقین می داند که او خود مسئول چیزهایی است که در زندگی پیش می فرستد. پیامبر صلی الله علیه و سلم می فرماید: (لا تزولُ قدما عبد یوم القیامة حی یسأل عن عمره فیم أفناه، وعن علمه فیم فعل، وعن ماله من أین اکتسبه وفیم أنفقه، وعن جسمه فیم أبلاه) یعنی: « در روز قیامت تا لحظه ای گامهای بنده میخکوب است که از عمرش پرسیده شود آن را در کدام راه فنا نموده و از علمش که در آن چه کرده و از مالش که از کدام راه آن را بدست آورده و به کدام راه صرفش نموده و از جسمش که آن را در کدام راه پیر کرده است.» [ترمذی]


احترام گذاشتن به معلم:

معلم بر دانش آموزانش احترام ویژه ای دارد.

 

احمد شوقی، شاعر عرب، چنین سروده است:
قُـمْ للمُعَلـِّـم وَفِّــه التَّبْجِیـــــلا
کَــادَ المعَلـِّــمُ أَنْ یکُــونَ رَسُــولا
أَرَأَیـتَ أَفضَــلَ أَوْ أَجَلَّ مـِـنَ الـذَّی
یبنـی وینْشِـئُ أنفُسًــا وعُقـُــــولا

معنی شعر:

«  برخیز ازبرای معلم و تا توانی گرامیش دار

که کم مانده معلمی را بدانند همسنگ پیامبری

سراغ داری کسی را برتر و گرامی تر از آنکس

که می سازد و می پروراند اندیشه و جان را؟»


سکوت و گوش دادن:

حسن بن علی به پسرش چنین می گوید: ای پسرکم! هرگاه در مجلس علما حاضر گشتی، بکوش تا در گوش سپردن علاقه بیشتری نشان دهی تا سخن گفتن و همانطور که نیکویی خاموشی را می آموزی نیک گوش دادن را نیز بیاموز. باید که پرسشت برای فهمیدن و دریافتن باشد و نه برای جدل و ناتوان ساختن طرف.


نگاه داشتن ادب در مجلس علم:

مسلمان با ادب و وقار در حضور معلمش می نشیند و از حواس پرتی و اشاره و خنده ی بیجا می پرهیزد و می کوشد تا با ظاهری نیکو و رعایت نظافت در جلسه شرکت جوید. از صحبت یا سؤال بدون کسب اجازه خودداری کرده و همکلاسی هایش را مسخره و تحقیر نکرده، می داند آن ها برادران وی در فراگیری درس بوده و با آنان با مهربانی و احترام برخورد می کند.

 
مواردی که برای تحصیل علم و مطالعه سودمند هستند:

 مکان فراگیری و مطالعه نور مناسب داشته و از سروصدا خالی باشد. باید از مطالعه بر بستر خواب اجتناب نماید چون باعث چرت زدن وی خواهد شد. کتاب و دیگر وسایلش را مرتب و منظم نماید. وقت استراحت کافی به خود بدهد و زمان مناسبی را برای مطالعه انتخاب کند و سعی کند برای همه ی درس ها زمان مطالعه ی کافی درنظر بگیرد.

 

 مترجم: مسعود

مصدر: سایت نوار اسلام

IslamTape.Com

 

 

    منبع: سایت نوار اسلام

 

نصیحت و حکمت
نظر سنجی

شما به کدام بخش سایت بیشتر مراجعه میکنید؟









      

گالری تصاویر
  • قرآن

    قرآن

  • حدیث

    حدیث

  • دعا

    دعا

Close

برای دریافت مطالب جدید سایت لطفا ایمیل خود را وارد نمایید.